Tỉnh Bắc Ninh đang bước vào một chương mới của lịch sử - một Kỷ nguyên của sự hợp nhất, phát triển và khát vọng vươn lên. Sự kiện hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang về chung một nhà không chỉ là một sự thay đổi về địa giới hành chính, mà còn là sự hội tụ của những dòng chảy văn hóa, lịch sử hào hùng, tạo nên một vùng đất Kinh Bắc với tầm vóc và tiềm lực mới. Trong bối cảnh trọng đại đó, song hành cùng cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo (AI) đang định hình lại toàn bộ thế giới, công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ - những công dân đầu tiên của tỉnh Bắc Ninh mới - trở thành nhiệm vụ chiến lược, có ý nghĩa quyết định đến tương lai và sự phát triển bền vững của quê hương Kinh Bắc.
Ngành Giáo dục và Đào tạo Bắc Ninh nhận thức sâu sắc rằng, việc xây dựng cho học sinh một nền tảng tư tưởng vững vàng, một nhân cách trong sáng, một trái tim yêu nước nồng nàn và một trí tuệ sắc bén để làm chủ công nghệ, chính là “gieo mầm” cho tương lai, là sự đầu tư có chiến lược và cấp thiết nhất. Bài viết này sẽ phân tích thực trạng, nhận diện những vấn đề đặt ra và đề xuất các nhóm giải pháp đột phá nhằm nâng cao chất lượng công tác giáo dục cốt lõi này trong giai đoạn mới.
Bối cảnh mới đặc biệt
Chúng ta đang đứng trước một giao điểm lịch sử, nơi các yếu tố truyền thống và tương lai cùng hội tụ, tạo ra những cơ hội và thách thức chưa từng có.
Sự hội tụ của những dòng chảy văn hóa: Tỉnh Bắc Ninh mới không phải là một phép cộng cơ học, mà là một sự hòa quyện tuyệt đẹp và đầy tự hào của hai miền di sản. Nơi đây, chất thơ và sự tinh hoa của vùng đất Quan họ - nơi tiếng hát giao duyên bay trên những cánh đồng trù phú, nơi tâm hồn dân tộc được kết tinh trong những nét vẽ Đông Hồ, nơi phát tích của vương triều Lý, quê hương của Hoàng đế Lý Thái Tổ, người đã khai mở ra kỷ nguyên rực rỡ cho nền văn minh Đại Việt - đã tìm đến và ôm trọn lấy khí phách hiên ngang, bất khuất của vùng đất Yên Thế thượng võ, nơi mỗi tấc đất đều thấm đẫm huyền thoại về người anh hùng áo vải, nơi tiếng đàn Tính, điệu hát Then vang vọng giữa núi rừng Sơn Động hùng vĩ. Sự hòa quyện ấy tạo nên một vùng Kinh Bắc mới, vừa mang vẻ đẹp của một bức tranh thủy mặc, vừa mang sức mạnh của một bản anh hùng ca. Di sản mà thế hệ trẻ được kế thừa giờ đây vô cùng giàu có: từ những làn điệu Dân ca Quan họ được UNESCO vinh danh, những bức tranh Đông Hồ mộc mạc, ngôi chùa Dâu cổ kính, đến khí phách anh hùng của Hoàng Hoa Thám, trí tuệ và nhân cách của các bậc danh Nho khoa bảng đất Kinh Bắc như Lê Văn Thịnh, Nguyễn Đăng Đạo, Thân Nhân Trung... Và đặc biệt, đây còn là mảnh đất cách mạng, nơi sản sinh và nuôi dưỡng những người con ưu tú, những nhà lãnh đạo tiền bối kiệt xuất của Đảng và Nhà nước ta như đồng chí Ngô Gia Tự, Nguyễn Văn Cừ, Hoàng Quốc Việt, Lê Quang Đạo... Đây là một nguồn tài nguyên giáo dục vô giá, nhưng cũng đặt ra bài toán về việc làm thế nào để dung hòa, phát huy và xây dựng một bản sắc chung, một niềm tự hào chung cho thế hệ trẻ.
Cơn bão Trí tuệ nhân tạo (AI): Cuộc cách mạng AI đang tác động sâu sắc đến mọi mặt đời sống, đặc biệt là giáo dục. AI mang đến những công cụ học tập cá nhân hóa, những kho tri thức khổng lồ và những phương pháp giảng dạy sáng tạo. Tuy nhiên, mặt trái của nó cũng vô cùng phức tạp: nguy cơ từ tin giả, thông tin sai lệch được tạo ra một cách tinh vi (deepfake), sự lệ thuộc vào công nghệ làm xói mòn tư duy phản biện và những cám dỗ từ không gian mạng có thể làm phai nhạt lý tưởng, đạo đức của học sinh.
Thực trạng và những thành quả đáng ghi nhận
Sự lãnh đạo, chỉ đạo sâu sát và sự phối hợp đồng bộ: Ngành GDĐT đã chủ động tham mưu, nhận được sự quan tâm đặc biệt của các cấp ủy Đảng, chính quyền; sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường với các ngành Công an, Đoàn Thanh niên, Văn hóa, Thể thao và Du lịch... đã tạo nên một sức mạnh tổng hợp, đưa công tác giáo dục chính trị, tư tưởng vượt ra khỏi phạm vi trường học, trở thành trách nhiệm của toàn xã hội.
Đổi mới mạnh mẽ về nội dung và hình thức: Các nội dung giáo dục được lồng ghép tự nhiên, sinh động vào các môn học như: Giáo dục công dân, Đạo đức, Lịch sử và Địa lý, Ngữ văn và đặc biệt là qua bộ tài liệu Giáo dục địa phương. Hình thức giáo dục được đa dạng hóa, từ các hoạt động trải nghiệm thực tế, dạy học trực tuyến từ di tích đến các lớp học tại các “địa chỉ đỏ” như Văn Miếu Bắc Ninh, chùa Dâu, chùa Phật Tích, đền Đô và khu lăng mộ các vị vua Triều Lý, chùa Vĩnh Nghiêm, khu di tích Khởi nghĩa Yên Thế, Thành Xương Giang,…; các cuộc thi trực tuyến tìm hiểu lịch sử, văn hóa; đến các hoạt động của Đoàn, Đội với các phong trào ý nghĩa như “Học sinh 3 tốt”, “Khi tôi 18”, “Đôi bạn cùng tiến”,...
Chuyển biến tích cực trong nhận thức và hành động của học sinh: Niềm tin của học sinh vào sự lãnh đạo của Đảng và tương lai đất nước được củng cố. Các em có hiểu biết sâu sắc hơn, tự hào hơn về truyền thống quê hương. Tình trạng bạo lực học đường, các hành vi ứng xử lệch chuẩn đã giảm đáng kể. Số lượng học sinh ưu tú được kết nạp Đảng, số dự án nghiên cứu khoa học đạt giải cấp tỉnh, cấp quốc gia ngày càng tăng, khẳng định sự trưởng thành toàn diện của thế hệ trẻ.
Những vấn đề đặt ra - Nhận diện thách thức từ thực tiễn
Bên cạnh những thành tựu, trong bối cảnh mới, công tác giáo dục chính trị, tư tưởng đang đối diện với những thách thức lớn cần được nhận diện và giải quyết.
Thách thức từ sự “xâm lấn” của không gian mạng: Học sinh ngày nay sống trong một môi trường số, nơi các em dễ dàng bị cuốn vào “bong bóng thông tin” do các thuật toán mạng xã hội tạo ra. Các em phải đối mặt hàng ngày với tin giả, các luận điệu xuyên tạc, các trào lưu tiêu cực, độc hại, bị thao túng tâm lý. Việc trang bị cho các em một “hệ miễn dịch số” đủ mạnh để sàng lọc thông tin và giữ vững bản lĩnh là một yêu cầu cấp bách.
Áp lực từ quy mô và sự hội nhập văn hóa: Với quy mô gần một triệu học sinh, sinh viên và hơn 50.000 nhà giáo, bài toán quản lý và triển khai giáo dục của tỉnh Bắc Ninh mới phức tạp hơn rất nhiều. Việc xây dựng một chương trình giáo dục địa phương thống nhất, vừa phản ánh được nét riêng của từng vùng, vừa tạo ra bản sắc chung là một thách thức lớn. Làm thế nào để các em học sinh ở vùng đất Quan họ (Bắc Ninh cũ) có thể cảm nhận trọn vẹn khí phách kiên trung của nghĩa quân Yên Thế, tự hào về huyền thoại Phồn Xương và tinh thần bất khuất của người anh hùng áo vải Hoàng Hoa Thám như chính dòng sông Cầu quê mình? Làm thế nào để các em học sinh ở miền đất thượng võ (Bắc Giang cũ) có thể rung động trước sự tinh tế, mượt mà của một canh hát giao duyên, trân quý di sản đền Đô, chùa Dâu như chính dòng sông Thương trên quê hương các em? Đây chính là bài toán sư phạm lớn nhất, là sứ mệnh của ngành Giáo dục trong việc xây dựng những nhịp cầu văn hóa, bồi đắp một tâm hồn chung, một niềm tự hào chung cho thế hệ công dân đầu tiên của tỉnh Bắc Ninh mới.
Yêu cầu về năng lực đội ngũ nhà giáo và hạ tầng giáo dục
Để có thể xây dựng những nhịp cầu văn hóa và kiến tạo một không gian học đường không còn ranh giới, trọng trách lớn nhất được đặt lên vai đội ngũ nhà giáo và nền tảng cơ sở vật chất của ngành. Thực tiễn đang đặt ra những yêu cầu cấp bách, đòi hỏi một sự chuyển mình mạnh mẽ:
Đó là yêu cầu về năng lực tích hợp và sáng tạo của người thầy. Công cuộc giáo dục trong bối cảnh mới không còn chấp nhận những bài giảng đơn điệu, một chiều. Nó đòi hỏi người thầy phải là một "nhà biên soạn" tài ba, có khả năng kết nối và dệt nên những câu chuyện hấp dẫn từ các di sản tưởng chừng riêng biệt: làm sao để giảng về một bài thơ của các danh Nho đất Quan họ mà vẫn gợi được khí thế hào hùng, vang dội của chiến thắng Xương Giang lừng lẫy năm xưa; làm sao để tổ chức một hoạt động trải nghiệm về làng gốm Thổ Hà mà vẫn liên hệ được với nghệ thuật gốm Phù Lãng. Một bộ phận giáo viên hiện nay vẫn còn lúng túng trước yêu cầu này, chưa đủ kỹ năng sư phạm để tích hợp liên môn và truyền cảm hứng từ kho tàng di sản chung vô cùng phong phú của tỉnh nhà.
Đó là thách thức về năng lực số và kỹ năng sư phạm trong kỷ nguyên AI. Cuộc cách mạng AI đòi hỏi người thầy không chỉ biết sử dụng công nghệ thông tin ở mức cơ bản, mà phải trở thành người dẫn dắt, định hướng, giáo dục đầy đủ kỹ năng công dân số cho học sinh. Điều này bao gồm kỹ năng xây dựng bài giảng số tương tác, kỹ năng sử dụng AI như một trợ lý ảo thông minh, và quan trọng hơn cả là năng lực tư vấn, đồng hành, giúp các em xử lý những vấn đề tâm lý phức tạp nảy sinh từ thế giới ảo, đồng thời thực hiện đầy đủ các quy định khi tham gia trong môi trường số. Đây là một khoảng trống năng lực lớn mà chúng ta cần nhanh chóng bồi đắp.
Đó còn là kỳ vọng về sự phát triển của hạ tầng giáo dục. Việc triển khai các hoạt động trải nghiệm quy mô lớn, các chương trình tham quan thực tế liên vùng, hay việc xây dựng một hệ sinh thái giáo dục số hiện đại đều đòi hỏi một nền tảng cơ sở vật chất tương xứng. Thực tế, hạ tầng công nghệ tại nhiều cơ sở giáo dục vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu của việc chuyển đổi số toàn diện; trang thiết bị cho các phòng học thông minh, các không gian sáng tạo còn thiếu và chưa đồng bộ. Đây chính là rào cản vật chất lớn nhất, có thể khiến những ý tưởng giáo dục đột phá, những sứ mệnh cao cả khó có thể trở thành hiện thực.
Định hướng và giải pháp đột phá cho “Kỷ nguyên vươn mình”
Để vượt qua thách thức, nắm bắt cơ hội trong Kỷ nguyên mới - Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, ngành GDĐT Bắc Ninh xác định cần tập trung vào các nhóm giải pháp đột phá sau:
Một là, Xây dựng Chương trình giáo dục địa phương thống nhất, giàu bản sắc:
Cần khẩn trương nghiên cứu, xây dựng một khung chương trình giáo dục địa phương mới cho toàn tỉnh. Chương trình này phải là sự chắt lọc tinh hoa văn hóa, lịch sử của cả hai vùng đất, được thiết kế theo hướng tích hợp, hiện đại, trải đều ở các cấp học phổ thông, phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi, giúp học sinh có một “niềm tự hào kép” - tự hào về những di sản riêng của quê mình và tự hào về một bản sắc chung của tỉnh Bắc Ninh mới.
Hai là, Đẩy mạnh Chuyển đổi số - Lấy AI làm công cụ, lấy học sinh làm trung tâm:
Phải xem chuyển đổi số là con đường tất yếu. Ngành Giáo dục cần xây dựng một hệ sinh thái giáo dục số dùng chung, bao gồm kho học liệu điện tử phong phú (video, infographic, bài giảng e-learning), các tour tham quan ảo 3D tới các di tích, các phần mềm mô phỏng lịch sử, các ứng dụng AI hỗ trợ cá nhân hóa lộ trình học tập. Mục tiêu là biến mỗi giờ học đạo đức, lịch sử trở nên sinh động, hấp dẫn và thực sự “chạm” đến cảm xúc của học sinh.
Ba là, Phát triển năng lực toàn diện cho đội ngũ nhà giáo - Những “người truyền lửa” của kỷ nguyên mới:
Để đầu tư hiệu quả nhất cho tương lai của thế hệ trẻ, không có con đường nào ngắn hơn và bền vững hơn là đầu tư cho đội ngũ giáo viên. Cần triển khai các chương trình bồi dưỡng, tập huấn quy mô lớn và thường xuyên, tập trung vào 3 năng lực cốt lõi: (1) Năng lực số và kỹ năng sư phạm số; (2) Năng lực xây dựng nội dung giáo dục tích hợp, liên môn; (3) Năng lực tư vấn tâm lý, đồng hành cùng học sinh vượt qua các thách thức của thời đại. Người thầy phải thực sự là tấm gương về tinh thần tự học, sáng tạo và bản lĩnh.
Bốn là, Tăng cường “Sức đề kháng số” và kỹ năng mềm cho học sinh:
Thay vì cấm đoán, hãy trang bị cho các em năng lực tự bảo vệ. Cần triển khai đầy đủ nội dung giáo dục kỹ năng công dân số giúp các em có tư duy phản biện, kỹ năng nhận diện tin giả để xử lý các kịp thời các tình huống nảy sinh. Tổ chức các diễn đàn, các cuộc thi, các dự án học tập để học sinh thực hành và rèn luyện kỹ năng một cách chủ động.
Năm là, Đầu tư đồng bộ cơ sở vật chất, tạo nền tảng vững chắc:
Để các giải pháp trên không chỉ là khẩu hiệu, cần có một sự đầu tư tương xứng vào cơ sở vật chất. Ưu tiên xây dựng các phòng học thông minh, thư viện số, không gian trải nghiệm sáng tạo, nâng cấp hệ thống hạ tầng mạng tại các trường học. Một nền tảng vật chất hiện đại sẽ là đòn bẩy cho những đổi mới về phương pháp và chất lượng giáo dục.
Kết luận: Có thể khẳng định, công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống cho học sinh là một nhiệm vụ mang tính nền tảng, có sự kết nối sâu sắc và ảnh hưởng lan tỏa đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Đây là một “mặt trận” quan trọng, nơi chúng ta vun trồng và bảo vệ những giá trị cốt lõi nhất cho tương lai dân tộc. Trong giai đoạn lịch sử mới của tỉnh Bắc Ninh, nhiệm vụ này càng trở nên hệ trọng hơn bao giờ hết.
Với sự quan tâm, chỉ đạo quyết liệt của các cấp lãnh đạo, với sự nỗ lực không mệt mỏi của đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý, sự chung tay của toàn xã hội, ngành Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bắc Ninh tin tưởng rằng sẽ xây dựng thành công thế hệ học sinh “vừa hồng, vừa chuyên”, có đủ bản lĩnh, trí tuệ và khát vọng để viết tiếp những trang sử vàng của quê hương Kinh Bắc, đưa tỉnh Bắc Ninh mới phát triển giàu mạnh, văn minh, hiện đại, xứng đáng với truyền thống ngàn năm văn hiến./.
